Świstak – ziemna wiewiórka

Świstak to jedno z najbardziej charakterystycznych zwierząt wysokogórskich Europy. Kojarzony jest przede wszystkim z Tatrami, gdzie można usłyszeć jego reprezentatywny gwizd ostrzegawczy niosący się po dolinach. To niewielki, ale niezwykle interesujący ssak, który odgrywa ważną rolę w ekosystemach górskich.

Świstak – informacje o rodzaju gryzoni

Świstak (Marmota) to rodzaj ssaków z podrodziny afrowiórek z rodziny wiewiórkowatych. Jest blisko spokrewniony z susłami i pieskami preriowymi. W przeciwieństwie do wielu innych gryzoni świstaki prowadzą głównie naziemny tryb życia, kopiąc rozbudowane systemy nor.

Gatunki świstaków

Na świecie występuje 15 gatunków świstaków, które podzielone są na dwa podrodzaje.

Pierwszym podrodzajem są Petromarmota i obejmuje on następujące gatunki:

• olimpijski,
• siwy,
• wyspowy,
• żółtobrzuchy.

Drugim podrodzajem są Marmota, w jego skład wchodzą gatunki:

• alpejski (jednym z jego podgatunków jest świstak tatrzański),
• amerykański,
• leśno-stepowy,
• stepowy,
• szary,
• czarnogłowy,
• alaskański,
• ogoniasty,
• syberyjski,
• himalajski,
• tienszański.

Gatunki dzielą się kolejno na podgatunki, których jest znacznie więcej. Przykładowo świstak alpejski posiada dwa podgatunki: świstak alpejski oraz świstak tatrzański.

Świstak – gdzie żyje ten gryzoń, czyli jego zasięg występowania

Świstak zamieszkuje Amerykę Północną, Europę oraz Azję. Naturalnym środowiskiem świstaków są głównie góry oraz chłodne regiony półkuli północnej. Zwierzęta te preferują otwarte przestrzenie, takie jak:

• wysokogórskie hale,
• alpejskie łąki,
• tundrę,
• górskie zbocza z miękką glebą umożliwiającą kopanie nor.

Gdzie żyje świstak w Polsce?

W Polsce naturalnie występuje jedynie świstak tatrzański, który jest symbolem Tatr i objęty jest ścisłą ochroną.

Jego siedliska znajdują się głównie w:

• Tatrach Wysokich,
• Tatrach Zachodnich,
• wysokogórskich halach powyżej górnej granicy lasu.

Zatem świstaka w Polsce można spotkać jedynie w Tatrach.

Morfologia świstaka

Świstaki są stosunkowo dużymi gryzoniami. Ich budowa ciała jest przystosowana do życia w chłodnym klimacie oraz kopania nor.

Podstawowe cechy morfologiczne:

• długość ciała bez ogona: około 36-75 cm,
• długość ogona: 10-25 cm,
• masa: 1,6-11 kg, przed zimą nawet więcej,
• wysokość w pozycji stojącej: około 30-50 cm.

Ciało świstaka jest krępe i masywne, a kończyny krótkie, lecz bardzo silne. Przednie łapy są wyposażone w mocne pazury, dzięki którym świstaki mogą kopać głębokie tunele w ziemi.

Jak wygląda świstak?

Świstaki mają bardzo charakterystyczny wygląd, dlatego łatwo je rozpoznać wśród innych gryzoni.

Najważniejsze i najczęściej spotykane cechy to:

• gęste, miękkie futro chroniące przed zimnem,
• kolor sierści od brązowego do szarobrązowego,
• jaśniejszy brzuch,
• krótki, puszysty ogon,
• małe uszy i okrągła głowa,
• duże, ciemne oczy.

Zwierzęta te potrafią stać na tylnych łapach, obserwując otoczenie. W tej pozycji często wypatrują drapieżników.

Oczywiście ubarwienie i niektóre cechy mogą się nieco różnić w przypadku niektórych gatunków – jednak wciąż nie jest to znaczna różnica.

Tryb życia świstaka

Świstaki są zwierzętami dziennymi i bardzo towarzyskimi, dlatego żyją w niewielkich koloniach rodzinnych składających się z kilku do kilkunastu osobników.

Najważniejsze elementy ich trybu życia:

1. Kopanie nor

Świstaki budują rozbudowane systemy tuneli, dlatego ich nory mogą mieć nawet:

• kilka metrów długości,
• kilka komór mieszkalnych,
• oddzielne wejścia ewakuacyjne.

2. Hibernacja

Jedną z najbardziej niezwykłych cech świstaków jest bardzo długi sen zimowy, ponieważ zwierzęta te zapadają w hibernację nawet na 6-7 miesięcy.

W tym czasie:

• temperatura ich ciała spada,
• metabolizm zwalnia,
• organizm korzysta z zapasów tłuszczu.

3. Komunikacja

Świstaki słyną z charakterystycznego gwizdu ostrzegawczego, od którego pochodzi ich nazwa. Gdy zauważą drapieżnika, wydają głośny świst informujący całą kolonię o zagrożeniu. Z tego alarmu nauczyły korzystać się również inne zwierzęta.

Co je świstak – dieta górskiego gryzonia

Co jedzą świstaki? Świstaki są roślinożerne, więc ich dieta składa się głównie z roślin rosnących na górskich łąkach.

Najczęściej jedzą:

• trawy,
• zioła alpejskie,
• liście roślin,
• korzenie,
• kwiaty.

Zatem świstaki jedzą głównie rośliny wysokogórskie. Latem jedzą bardzo intensywnie, aby zgromadzić zapasy tłuszczu przed zimą.

Znaczenie świstaków w przyrodzie

Świstaki odgrywają istotną rolę w ekosystemach górskich, dlatego tak ważna jest ich ochrona.

Najważniejsze funkcje ekologiczne:

1. Napowietrzanie gleby
Kopanie nor powoduje mieszanie warstw gleby, dzięki czemu poprawia się jej struktura.

2. Rozsiewanie roślin
Podczas żerowania przenoszą nasiona roślin.

3. Element łańcucha pokarmowego
Są ważnym pokarmem dla drapieżników, takich jak: lisy, wilki, orły, i tak dalej.

4. Wskaźnik stanu środowiska
Obecność świstaków świadczy o dobrej kondycji górskich ekosystemów.

Ciekawostki i legendy o świstakach

Świstaki od dawna pojawiają się w kulturze i tradycji górskich regionów, dlatego są bohaterami wielu legend i opowieści ludowych.

Kilka ciekawostek:

1. W wielu krajach Europy świstaki były symbolem nadchodzącej wiosny.
2. W Ameryce Północnej istnieje tradycja Dnia Świstaka, podczas którego zwierzę „przewiduje” długość zimy. W dalszej części artykułu znajduje się rozwinięcie na temat Dnia Świstaka.
3. W polskich legendach tatrzańskich świstaki często przedstawiane były jako „strażnicy gór”, ostrzegający inne zwierzęta przed niebezpieczeństwem.
4. Ich gwizd można usłyszeć z odległości nawet kilkuset metrów.
5. Przed zimą świstaki potrafią zwiększyć masę ciała nawet o 50%.
6. Czasami można spotkać nazwę „świstak pigmejski” – w rzeczywistości taki gatunek nie istnieje. Prawdopodobnie jest to błędne określenie lub pomyłka wynikająca z mylenia różnych rodzajów podobnych do siebie gryzoni.
7. Podobna sytuacja pojawia się z określeniem „świstak europejski” – również nie ma takiego gatunku. W rezultacie zazwyczaj chodzi wtedy o świstaka alpejskiego.

Dzień Świstaka

Dzień Świstaka (ang. Groundhog Day) to tradycja ludowa obchodzona 2 lutego, szczególnie popularna w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Według zwyczaju świstak wychodzi tego dnia ze swojej nory po zimowej hibernacji i na podstawie jego zachowania „przewiduje się” dalszy przebieg zimy.

Tradycja działa w bardzo prosty sposób:

• jeśli świstak zobaczy swój cień (czyli jest słoneczna pogoda) i wróci do nory – według legendy zima potrwa jeszcze około 6 tygodni,
• jeśli nie zobaczy cienia (pogoda jest pochmurna) i pozostanie na zewnątrz – oznacza to, że wiosna nadejdzie szybciej.

Najbardziej znana uroczystość odbywa się w mieście Punxsutawney w stanie Pensylwania, gdzie prognozę ogłasza słynny świstak Punxsutawney Phil.

W rzeczywistości jest to oczywiście zabawa i element folkloru, a nie prawdziwa metoda prognozowania pogody.

Świstak – strażnik gór

Świstak to zwierzę górskie, które fascynuje i doskonale przystosowało się do życia w surowym klimacie wysokich gór. Symbol Tatr, czyli świstak tatrzański jest jednym z najbardziej znanych przedstawicieli tego rodzaju w Europie.

Dzięki ochronie przyrody populacje tych zwierząt stopniowo się stabilizują. Spotkanie świstaka podczas wędrówki po górskich szlakach to dla wielu turystów jedno z najbardziej wyjątkowych doświadczeń w Tatrach.